Psikiyatrik İlaç Tedavileri

Psikiyatri İlaçları: En Çok Sorulan Sorular

Muayene sırasında ilaç önerdiğimde çoğu kişinin aklından geçen ilk üç soru hep aynı: bağımlılık yapar mı, ömür boyu mu kullanacağım, bırakınca kötüleşir miyim? Bu sorular çok anlaşılır sorular. Ben bu sayfada hepsini sırayla, abartıya kaçmadan ve eksiltmeden cevaplamaya çalıştım.

Bir şeyi baştan söyleyeyim: her başvuruda ilaç gerekmiyor. Bana başvuran kişilerin bir bölümüyle hiç ilaç kullanmadan çalışıyoruz. İlaç, belirli durumlarda devreye giren bir araç.

1. İlaç ne yapar, ne yapmaz?

İlk önce bu soruyu yanıtladım, çünkü geri kalan her sorunun cevabı buradan çıkıyor. Psikiyatri ilaçları kendi başına bir iyileşme üretmez. Yaptığı şey belirtilerin şiddetini düşürmektir — ve bunun benim pratiğimdeki karşılığı ‘üzerinde çalışılabilir bir alan açmak’tır.

Ağır bir depresyonda olan kişinin seansta çalışabilecek enerjisi yoktur. Ya da terapistin önerilerine gündelik hayatta nasıl uysun? Yoğun bir kaygıda, kişinin korktuğu durumla yüzleşmesini gerektiren terapi çalışmaları başlatılamaz. Dürtüselliğin yüksek olduğu bir tabloda, davranış üzerine kurulan hiçbir plan tutmaz. Kendi hastalarıma bunu şöyle anlatıyorum: ilaç bir sera gibidir. Fideyi sera büyütmez, ama dışarıda büyümeyecek bir fideye büyüyebileceği koşulları sağlar.

Buradan çıkan sonuç önemli: belirtiler üzerine çalışmazsak, ilaç kesildiğinde kişi aynı koşullara aynı baş etme araçlarıyla döner. Tablonun tekrarlama ihtimali o zaman yükselir. “İlacı bıraktım, her şey geri geldi” cümlesinin arkasında çoğu zaman ilacın yetersizliği değil, açılan pencerede bir şey yapılmamış olması yatar.

Bu yüzden ilaç kararı ile terapi kararını ayrı ayrı değil, birlikte veriyorum.

2. İlaçlar bağımlılık yapar mı?

Bana en çok sorulan sorulardan birisi ve gördüğüm kadarıyla kısmen eksik cevaplandırılıyor. İnternetteki çoğu kaynak “psikiyatrik ilaçlar bağımlılık yapmaz” diyor. Bu cümle daha önce bu ilaçlardan birini kullanmış birine yalan gibi geliyor.

Doğrusunu şöyle ifade etmek daha makul; psikiyatride kullanılan ilaçların büyük bölümü bağımlılık yapmaz. Antidepresanlar, duygudurum düzenleyiciler ve antipsikotikler bu gruptadır. Bunlarda doz artırma ihtiyacı, madde arama davranışı ya da bağımlılığın diğer tanı ölçütleri görülmez.

Buna karşılık bir grup ilaç istisnadır. Kaygıyı hızlı biçimde düşüren bazı ilaçlarda fiziksel bağımlılık gelişebilir. Bu yüzden o grup kısa süreli, belirli bir plan dahilinde ve kontrollü kullanıyoruz. İlaca başlarken bu ayrımı ben size söylüyorum; hangi gruptan bir ilaç kullandığınızı bilmeniz hem hakkınız hem de tedavimize katkı sağlıyor.

“Bırakınca kötüleşir miyim?”

İki ayrı durumu karıştırmamak gerekiyor.

Kesilme belirtileri bağımlılık demek değildir. Bazı ilaçlar aniden bırakıldığında geçici bir dizi belirtiye yol açabilir. Bu, ilacın bağımlılık yaptığı anlamına gelmez; vücudun yeni duruma uyum sağlamasının zaman aldığı anlamına gelir. Kademeli azaltma ile büyük ölçüde önlenebilir.

Tablonun geri gelmesi ise ayrı bir şeydir ve asıl konuşulması gereken budur. Kişi iyileştiği için değil, ilaç belirtileri bastırdığı için iyi hissediyorsa, ilaç kesildiğinde eski tabloya dönme ihtimali yüksektir. Yukarıda ilk bölümdeki mesele tam olarak budur.

Hiçbir koşulda ilacınızı kendi başınıza kesmeyin. Bırakmak istiyorsanız bunu bana söylemeniz yeterli, ben bu beklentilerinize saygı duyuyorum ve süreci birlikte planlarız.

3. Ömür boyu mu kullanacağım?

Öncelikle hayır, çoğu durumda gerekmiyor. Tipik bir hastada belirtiler düzeldikten sonra da bir süre devam edilir, çünkü erken kesmek tekrarlama riskini artırabilir. Bu koruma dönemi tabloya göre değişir ve genellikle aylarla ölçülür.

Uzun süreli, bazen yıllarla ölçülen kullanım gerektiren durumlar da vardır: tekrarlayan ataklarla seyreden tablolar ve belirli kronik seyirli bozukluklar. Bunlarda ilaç tedavi değil, koruma işlevi görür — tansiyon ilacına benzer bir mantıkla düşünebilirsiniz.

Hangi gruptasınız sorusunun cevabını ilk görüşmede kesin olarak veremem. Ama birinci kontrolde, tablonun seyrine bakarak gerçekçi bir aralık söyleyebilirim.

4. Beni uyuşturur mu, kişiliğimi değiştirir mi?

Bu kaygıyı çok sık duyuyorum ve genellikle hastalarımında bahsetmediğini  fark ediyorum. ben konuyu açınca evet ben de bunu merak ediyorum cümlelerini duyuyorum.

Hedef kesinlikle duyguları köreltmek değil. Doğru seçilmiş ve doğru dozda bir ilaçta beklenen şey, duyguların kaybolması değil şiddetinin yönetilebilir hale gelmesidir. Üzülebilmeye, sevinebilmeye, kaygılanabilmeye devam edersiniz ve etmelisiniz.

Buna karşılık bazı ilaçlar, özellikle başlangıç döneminde, duygusal tepkilerde bir körelme hissine yol açabilir. Bu bir yan etkidir ve konuşulması gerekir — kabullenilmesi gereken bir bedel değildir. Böyle hissediyorsanız söyleyin; doz ya da ilaç değişikliği gündeme gelir. Ama bunlar da çok kısa sürer ve yönetilebilir, ılımlı yan etkilerdir.

5. Etkisi ne zaman başlar

Bu soruyu şundan dolayı önemsiyorum, eğer beklentiyi yanlış kurar ve ilacı yanlış konumlandırırsak maalesef tedaviyi en çok yarıda bıraktıran şey olur.

Psikiyatrik ilaçların çoğu hemen etki etmez. İlk günlerde fark edilen tek şey genellikle yan etkilerdir. Asıl etki haftalar içinde, kademeli olarak gelir ve çoğu zaman kişinin kendisinden önce yakınları fark eder.

Bu şu anlama geliyor: ilacın işe yaramadığına ilk hafta karar veremezsiniz. İlk haftalarda yaşadığınız şey ilacın başarısızlığı değil, henüz başlamamış olmasıdır.

Yan etkiler ise tersine çoğunlukla başlangıçta belirgin olur ve zamanla azalır. Yani sürecin ilk bölümü, fayda görmeden maliyete katlanmayı gerektirir. Bunu baştan bilmek, o dönemi geçirmeyi kolaylaştırıyor.

Sizi rahatsız eden bir yan etki olduğunda beklemeyin, bana ulaşın.

6. Günlük hayat: iş, araç, alkol, kilo, cinsellik

Çalışabilir miyim? Evet. İlaç kullanan insanların büyük bölümü işine devam ediyor. Başlangıç döneminde dikkat ve uyku hali olabilir; bu dönemde işin niteliğine göre düzenleme konuşulabilir.

Araç kullanabilir miyim? İlacına göre değişir. Dikkat ve tepki süresini etkileyen ilaçlarda, özellikle başlangıçta ve doz değişikliklerinde dikkatli olmak gerekir. Bunu reçete ederken ayrıca söylerim; emin olmazsanız ilaç ilaç bana sorun.

Alkol alabilir miyim? Çoğu psikiyatrik ilaçla alkolü birlikte kullanmamanız gerekir. Bazılarında bu bir öneri değil, kesin bir sınırdır. Bir de şu var: alkol kendisi de ruh halini bozan bir maddedir, yani tedavinin hedefini doğrudan çalışır. Ama kendi pratiğimde ilaca özgü olaraka bu sınırı esnettiğim oluyor.

Kilo aldırır mı? Bazı ilaçlarda kilo alma riski vardır, bazılarında yoktur. Bu, ilaç seçiminde hesaba katılan bir faktör ve sizin için önemliyse söylemeniz yeterli — seçim buna göre yapılabilir.

Cinsel işlevleri etkiler mi? Bazı ilaçlarda etkileyebilir. Bu, sorulmadığı için söylenmeyen ve söylenmediği için ilacın sessizce bırakılmasına yol açan bir yan etki. Ben bunu görüşmelerde soruyorum; sormasam da söyleyebilirsiniz.

7. İlaç mı, terapi mi

İkisi birbirine alternatif değildir. Bazı tablolarda tek başına psikoterapi yeterlidir. Bazılarında ilaç olmadan terapi çalışmasının başlayabileceği bir zemin yoktur. Çoğu durumda ikisi birlikte yürür ve ağırlığı zaman içinde değişir.

Bireysel psikoterapi ve kabul ve kararlılık terapisi sayfalarında nasıl çalıştığımı anlattım.

İlaç kullanmak istemiyorsanız bunu belirtmeniz yeterli. Bu durumda neyin mümkün olduğunu ve neyin olmadığını açıkça konuşuruz; kararı birlikte veririz.

8. İlaç kararı nasıl veriliyor

Önce tanı. İlaç kararı tanıdan sonra geliyor. Aynı belirti farklı tablolarda farklı anlamlara gelir ve yanlış tanı üzerine kurulan ilaç tedavisi işe yaramamakla kalmaz, tabloyu da bozabilir. Önce tanıyı netleştirmemiz ve ruhsal olmayan tabloları ayırt etmemiz gerekiyor.

Ruhsal görünen her tablo ruhsal değildir. Tiroid bozuklukları, bazı nörolojik durumlar, vitamin eksiklikleri ve halen kullanılan başka ilaçların yan etkileri, psikiyatrik bir tabloyu birebir taklit edebilir. Gerektiğinde tetkik isterim.

Sonra siz. Yaş, bedensel hastalıklar, halen kullandığınız ilaçlar ve etkileşimleri, daha önce hangi ilacı kullanıp nasıl yanıt verdiğiniz, ailede ilaç yanıtı öyküsü, işinizin niteliği ve hangi yan etkiyi kaldırabileceğiniz — hepsi bizim kararımızı etkiliyor.

Sonra birlikte karar. Neden bu ilacı önerdiğimi, ne beklediğimi, hangi yan etkilerin olabileceğini ve ne kadar süre kullanacağımızı söylerim. Soru sormadan ilaç başlamamanızı tercih ederim.

9. Süreç ve takip

İlk kontrol ilaç başladıktan sonra görece erken yapılır; amaç yan etkileri görmek ve dozu ayarlamaktır.

Sonraki görüşmeler tablo oturdukça seyrekleşir.

Takipte ne konuşuyoruz: belirtilerin seyri, yan etkiler, ilacı düzenli kullanıp kullanamadığınız, uyku, alkol ve madde kullanımı, ve hayatınızda ilacın dışında değişen şeyler.

Bırakma da planlanır. Bir gün ilacı almayı kesmekle değil; kademeli azaltarak, hangi belirtilerin öncü sayılacağını önceden konuşarak ve bir süre takibe devam ederek.

Randevu: iletişim sayfası ve WhatsApp

10. Özel durumlar

Hamilelik ve emzirme. Hem ilacın hem tedavi edilmeyen tablonun riskleri vardır; ikisi birlikte değerlendirilir ve karar kişiye özeldir. Hamilelik planlıyorsanız bunu önceden konuşmak, gebelik sırasında konuşmaktan çok daha iyi sonuç veriyor.

Çocuk ve ergenler. Çocuk ve ergen psikiyatrisi ayrı bir uzmanlık alanıdır; bu yaş grubuyla çalışmıyorum ve uygun bir meslektaşıma yönlendiriyorum.

Bedensel hastalığı olanlar. Kalp, karaciğer ve böbrek hastalıkları ilaç seçimini doğrudan etkiler. Kullandığınız tüm ilaçları — vitamin ve bitkisel ürünler dahil — getirmeniz işimizi kolaylaştırır.