Bireysel Psikoterapi

Psikoterapi arayan çoğu kişi önce şu soruyla karşılaşıyor: psikoloğa mı gitmeli, psikiyatriste mi? Türkiye’de yaygın uygulama, terapiyi bir psikoloğun, ilaç tedavisini ayrı bir psikiyatristin yürütmesi. Bu düzen çalışabilir, ama iki kişinin birbirinden habersiz ilerlediği durumlarda süreç kolayca dağılır.

Ben psikiyatri uzmanıyım ve terapiyi kendim yürütüyorum. Yani tanı, terapi ve — gerekirse — ilaç kararı aynı kişide toplanıyor. Bunun pratikte anlamı şu: belirtileriniz değiştiğinde tedavinin hangi bileşenini değiştireceğimize karar vermek için iki ayrı görüşmeye ve iki ayrı yorumun uzlaşmasına ihtiyaç olmuyor.

Bununla beraber bu yöntem, her durumda en iyi yol demek anlamına gelmiyor. Bazı kişiler için terapiyi ve ilaç takibini ayrı kişilerle yürütmek daha uygun olur; bunu ilk görüşmede birlikte konuşuyoruz.

Bireysel psikoterapi ne işe yarar?

Psikoterapi, ruhsal belirtileri azaltmayı ya da kişinin daha anlamlı bir yaşam sürmesini hedefleyen ve etkinliği araştırmalarla incelenmiş bir tedavi yöntemidir. Konuşmaya dayanır ama sohbet değildir: belirli bir çerçevesi, yöntemi ve hedefi vardır.

Şu başlıklarda çalışıyorum:

• Anksiyete bozuklukları, panik bozukluk, sosyal kaygı
• Depresyon ve uzamış mutsuzluk
• Kumar ve bahis bağımlılığı 
• Erişkin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)
• Dürtü kontrolü sorunları
• Takıntı ve zorlantılar
• Travma sonrası zorlanmalar ve yas
• Tekrarlayan ilişki örüntüleri

Bireysel psikoterapinin uygun olmadığı durumlar

• Acil ve riskli tablolar. Kendinize ya da başkasına zarar verme riski taşıyan durumlarda önce acil değerlendirme gerekir; en yakın acil servise başvurmanız ya da 112’yi aramanız gerekir.
• Akut psikotik tablolar ve ağır manik dönemler. Bu tablolarda önce tıbbi tedavi ve stabilizasyon gerekir; psikoterapi sonraki aşamada devreye girer.
• Aktif madde ya da alkol kullanımının sürdüğü durumlar. Kullanım devam ederken psikoterapinin karşılığı sınırlı olur; sıralamayı birlikte planlarız.
• Çocuklar. Erişkinlerle çalışıyorum.
• Bir başkasının isteğiyle, kendi istemediği halde gelmek. Zorunlulukla başlayan süreçlerde ilerleme sınırlıdır. Böyle bir durumda ilk hedef terapi değil, kişinin ne istediğine karar vermesine yer açmaktır.
• İlişki sorunu esas şikâyetse. Bu durumda bireysel görüşme yerine [aile ve çift terapisi] daha uygun olabilir.

Nasıl çalışıyorum?

Psikoterapide tek bir yöntem her tabloya uymaz. Uyguladığım yöntemler şunlar:

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT). Üzerine eğitim aldığım ve en çok kullandığım yaklaşım. ACT, rahatsız edici düşünce ve duyguların içeriğini değiştirmeyi değil, kişinin onlarla kurduğu ilişkiyi değiştirmeyi hedefler. Amaç, kaygının ya da isteğin yokluğunu beklemeden, kendi değerlerinizle uyumlu ve anlamlı bir yaşam doğrultusunda davranabilmenizdir. Bağımlılık ve dürtü kontrolü sorunlarında özellikle işlevsel bir çerçeve sunuyor.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT). Düşünce içeriğini, davranışı ve duyguyu birbirine bağlayan yapılandırılmış bir yaklaşım. Anksiyete bozukluklarında ve depresyonda kanıt tabanı geniş olan yöntemlerden biri.

EMDR. Travmatik yaşantıların işlenmesinde kullanılan yapılandırılmış bir yöntem. 

Bir de tekrarlayan bir çerçeveden söz etmem gerekiyor. Bağımlılık ve dürtü kontrolü sorunlarında çalışmamın merkezinde erişimin kısıtlanması duruyor: iradeyi güçlendirmeye çalışmadan önce, davranışa giden yolu fiilen zorlaştırmak. Bunun somut karşılıkları var — hesapların yönetimi, teknik engeller, paranın kime emanet edileceği, hangi ortamlardan uzak durulacağı. Terapinin geri kalanı bu zemin kurulduktan sonra çok daha verimli ilerliyor.

Seansların yapısı

Süre: Bireysel görüşmeler 45 dakikadır. Çift ve aile görüşmeleri 90 dakika kadar sürüyor.

Sıklık: Başlangıçta genellikle iki ya da üç haftada bir görüşmelerimizi yapıyoruz. Süreç ilerledikçe aralık açılır.

Süreç: İlk iki görüşme değerlendirmeye ayrılır. Ardından üzerinde çalışacağımız hedefleri netleştirir, yöntemi buna göre belirleriz.

Seans arası: Yöntemin gerektirdiği durumlarda seans aralarında yapılacak çalışmalar olur. Bunlar terapinin süsü değil, asıl işin yapıldığı yerdir — değişim odada değil, odanın dışında gerçekleşir.

Terapi ve ilaç birlikte yürütülebilir mi?

Evet, ve bu karar süreç içinde değişebilir.

Psikoterapi ilaçsız da yürütülebilir tabi ama çoğu tabloda ise ilaç tedavisi, terapinin işe yarayabilmesi için gereken zemini hazırlar: ağır bir depresyonda kişinin seansta çalışabilecek enerjisi olmayabilir, yoğun bir anksiyetede maruz bırakma çalışmaları başlatılamayabilir.

Terapiyi de ilaç kararını da aynı kişi yürüttüğünde, bu iki bileşenin birbirini nasıl etkilediğini takip etmek kolaylaşır. İlaç başlanacaksa gerekçesini, beklenen etkisini ve olası yan etkilerini konuşarak karar veririz. İlaç kullanmak istemiyorsanız bunu belirtmeniz yeterlidir; terapiyi buna göre planlarız.

Nasıl ilerlediğimizi nereden bileceğiz?

Psikoterapinin en sık atlanan tarafı bu. “İyi hissediyor musunuz” sorusu tek başına yeterli bir ölçüt değildir; iyi bir hafta, sürecin işlediği anlamına gelmez.

Bu yüzden başlangıçta hedefleri somut biçimde tanımlarız: neyin, ne kadar, ne zamana kadar değişmesini bekliyoruz. Uygun olduğunda belirti şiddetini izleyen ölçekler kullanırız. Belirli aralıklarla durup nerede olduğumuzu birlikte değerlendiririz.

Beklenen ilerleme olmuyorsa bunu size söylerim. Yöntemi değiştirmek, ilaç kararını gözden geçirmek ya da sizi başka bir meslektaşa yönlendirmek gündeme gelebilir. Sonuç alınmayan bir süreci sürdürmek kimsenin işine yaramaz.

Süreç ne kadar sürer, ne zaman biter?

Dürüst cevap: tabloya göre değişir ve ilk görüşmede kesin bir sayı vermek mümkün değildir.

Belirli bir belirtiye odaklı çalışmalar çoğu zaman birkaç aylık bir süreçtir. Uzun süredir devam eden, kişilik örüntüleriyle iç içe geçmiş sorunlarda süreç daha uzundur. İlk görüşmenin sonunda size gerçekçi bir aralık söylerim, sonra bunu birlikte gözden geçiririz.

Terapinin bitişi de planlanır. Bir gün gelmemeye karar vererek değil, hedeflere ulaşıldığını birlikte değerlendirerek, aralıkları açarak ve gerekirse belirli aralıklı takip görüşmeleriyle sonlandırırız.

Gizlilik

Görüşmede konuşulanlar hekimin sır saklama yükümlülüğü kapsamındadır. Eşinize, ailenize ya da bir başkasına aktarılmaz.

Bu kuralın sınırlı istisnaları vardır: kendinize ya da bir başkasına yönelik ciddi ve yakın bir tehlike bulunması, ve mevzuatın bildirim yükümlülüğü getirdiği durumlar. Böyle bir durumda ne yapacağımı size önceden söylerim.

Aile ya da eş görüşmesi yapılacaksa bu ayrıca planlanır. Neyin paylaşılacağına, görüşmeden önce birlikte karar veririz.

İlk görüşmede ne oluyor

İlk görüşme tanışma değil, değerlendirme görüşmesidir.

Şikâyetlerinizin ne zaman başladığını, nasıl seyrettiğini ve günlük hayatınızı nasıl etkilediğini konuşuruz. Geçmiş tedavileri, kullandığınız ilaçları, bedensel hastalıklarınızı ve aile öykünüzü sorarım. Uyku, alkol ve madde kullanımı, kumar ve bahis gibi başlıkları ayrıca sorarım; bunlar sıklıkla tabloya eşlik eder ve genellikle sorulmadan söylenmez.

Görüşmenin sonunda size şunları söylerim: nasıl bir tablo düşündüğümü, hangi seçeneklerin olduğunu, psikoterapinin uygun olup olmadığını ve yaklaşık olarak nasıl bir süreç beklediğimizi.

Sıkça sorulan sorular